Grote diepe schaal met sgraffito-versiering en het wapen van het ziekenhuis Santa Maria Nuova in Florence, Castelfiorentino

Zeer grote diepe schaal van geglazuurd en met sgraffito versierd terracotta, met brede rand en diepe holte. De versiering is in reserve uitgevoerd: de roodoranje achtergrond is weggekrast om crèmekleurige motieven te vormen, met een mooie grafische dichtheid. In het midden, in een schildvormige cartouche met uitgesneden contouren, steekt een kruk (gruccia) af, het embleem van het ziekenhuis Santa Maria Nuova in Florence. Deze wordt omringd door een krans van ranken in touwmotief, gevolgd door kleine bloemen of ronde knoppen in een fries van fijn bladwerk. De holte is bedekt met grote gekartelde bladeren, vastgehouden door stengels en ranken die zich eromheen wikkelen, en kleine bloemen. De rand herhaalt, op grotere schaal, dit ritme van afwisselende bladeren, onder een dubbele rand. De achterzijde is van onglazuurd terracotta, met zichtbare sporen van het draaien. Op de foto’s zijn enkele afgebroken stukjes en ontbrekende glazuur aan de rand te zien, evenals gebruikssporen. Het geheel blijft zeer decoratief.

Afmetingen: Ø 50 cm – H 10 cm

Geattribueerd aan Castelfiorentino (Toscane), 16e eeuw.

Lit: Sgraffito is een techniek die verwant is aan majolica (faience met tinhoudend glazuur). Net als majolica wordt Toscaans sgraffito-keramiek tweemaal gebakken, waarbij vóór de eerste bakbeurt een engobe wordt afgeschraapt en vóór de tweede bakbeurt een transparant glazuur wordt aangebracht

Lit: Castelfiorentino is een klein stadje in Toscane, halverwege Florence, Pisa en Siena, in de vallei van de Elsa. Lange tijd werd bijna al het Toscaanse sgraffito aan Pisa toegeschreven. Maar opgravingen op de Piazza Cavour (door Anna Moore Valeri) hebben aangetoond dat dit type keramiek daar al vanaf het begin van de 16e eeuw op grote schaal werd geproduceerd, en wellicht via de haven van Pisa werd geëxporteerd. De pottenbakkers van Castelfiorentino vervaardigden twee soorten sgraffito: het verfijnde en kostbare „fond abaissé“, waarbij grote delen van de engobe worden weggeschraapt om het motief te laten uitkomen, en het polychrome „à la pointe“, dat sneller en eenvoudiger te maken was. Deze schaal behoort tot de eerste, meest luxueuze groep. Een groot deel van deze stukken is voorzien van wapenschilden, waarvan er veel konden worden geïdentificeerd (Medici, Pucci, Strozzi, enz.). Hetzelfde wapen komt op meerdere schalen voor, wat aantoont dat families complete serviezen bestelden. Ook religieuze instellingen waren belangrijke klanten, met vrome emblemen. Een ander bijzonder kenmerk: Toscaans sgraffito-keramiek wordt uitsluitend in open vormen (schalen, kommen) vervaardigd, nooit in gesloten vormen zoals apothekerspotten.

Lit: Het ziekenhuis Santa Maria Nuova in Florence werd in 1288 gesticht door Folco Portinari, bankier en prior van Florence, de vader van de door Dante geliefde Beatrice. Het was de eerste Europese medische instelling die een complexe organisatie combineerde met als enig doel het verzorgen van zieken en armen, ongeacht hun afkomst. De oblaten van het ziekenhuis, opgericht door Monna Tessa in 1301, zijn er al meer dan zeven eeuwen actief.

Leo X, Hendrik VIII (voor het Savoye-ziekenhuis in Londen) en Ferdinand van Oostenrijk lieten zich inspireren door het reglement ervan. Luther zou er rond 1510 zijn verzorgd. De kruisvormige plattegrond scheidde de zalen voor mannen en vrouwen. In de 15e eeuw werd het ziekenhuis uitgebreid en verrijkt; Giambologna, Alessandro Allori en Buontalenti droegen bij aan de inrichting en de architectuur ervan. De kerk van Sant’Egidio huisvestte het beroemde Portinari-drieluik van Hugo van der Goes, dat zich tegenwoordig in de Uffizi bevindt. In 1617 droeg de familie Portinari het ziekenhuis over aan het groothertogdom, waarmee een einde kwam aan het kerkelijk bestuur. Het is nog steeds in bedrijf en wordt beschouwd als het oudste ziekenhuis ter wereld dat ononderbroken in bedrijf is geweest.

Het embleem: de kruk. Het wapen van het ziekenhuis toont een kruk met een groene stok en een rode steun, op een gouden achtergrond. Hier is het door de sgraffito-techniek in zwart-wit weergegeven. Rond 1430 bestelde het ziekenhuis ongeveer duizend apothekerspotten bij het atelier van Giunta di Tugio, met een groene kruk op elk oor. De instelling liet dus regelmatig keramiek met haar wapen vervaardigen. Dit bord maakt ongetwijfeld deel uit van een bestelling van serviesgoed voor het ziekenhuis of een van haar vestigingen.