“Diderot”, biscuit borstbeeld, Sèvres manufactuur

Busteportret van de filosoof Denis Diderot, vervaardigd uit hard porselein, rustend op een voetstuk van diep kobaltblauw geglazuurd porselein, geaccentueerd met gouden randjes. De filosoof wordt afgebeeld met het hoofd naar links gedraaid, in een levendige beweging die de frontale houding doorbreekt en het portret zijn volle uitstraling geeft. Het gezicht, vastgelegd op middelbare leeftijd, combineert een scherpe blik met een ingehouden, ironische glimlach: een hoog en vrij voorhoofd, geprononceerde wenkbrauwbogen, prominente jukbeenderen, ingevallen wangen en dunne lippen. Het haar, weergegeven in losse lokken die naar achteren zijn gekamd, wijkt af van de conventionele pruik, een teken dat het portret een ‘man van letters’ afbeeldt en geen hofman. De buste is gekleed in een hemd met een fijn bewerkt kanten jabot, dat ruim openvalt op de borst, en een ruim gedrapeerde mantel die als sjaal is geknoopt: een neoklassieke stijl die de filosoof in de buurt brengt van antieke bustes, terwijl de moderne kledingdetails behouden blijven. De buste rust op een rechthoekige, geprofileerde plint met de inscriptie ‘Diderot’, die op zijn beurt op de sokkel is gemonteerd. Het contrast tussen de fluweelzachte matte biscuit en de glans van het kobaltblauw met gouden accenten vormt een van de meest gewilde effecten in de beeldhouwkunst van Sèvres.

Afmetingen: H 36 cm – breedte bij de schouders 17 cm – diameter van de voet: 11 cm

Sèvres, gedateerd in het biscuitporselein 1884, voetstuk gedateerd 1881 en verguld in 1884. (100 jaar na de dood van Diderot)

Het gebeeldhouwde portret van Diderot behoort tot een duidelijk herkenbare traditie: de beelden van de filosoof die tijdens zijn leven werden vervaardigd door Marie-Anne Collot, een leerling van Étienne-Maurice Falconet, en vervolgens de beroemde versie van Jean-Antoine Houdon (1771). De Manufacture de Sèvres bewaart in haar depots een terracotta-model van Diderot, een ateliermodel dat als voorbeeld diende voor de uitvoering in biscuit. De buste maakt deel uit van de grote serie ‘Hommes illustres’ en ‘Grands Hommes’ die door Sèvres werd uitgegeven: filosofen, geleerden, schrijvers en staatslieden, uitgevoerd in biscuit op een geëmailleerde sokkel, bestemd voor kabinetten, bibliotheken en diplomatieke geschenken. De montage op een ovenblauwe, met goud verfraaide sokkel is kenmerkend voor deze uitgaven.

Lit: Het biscuitporselein werd rond 1751 in Vincennes uitgevonden en in Sèvres verder ontwikkeld onder leiding van Falconet. Biscuitporselein is porselein dat zonder glazuur wordt gebakken, waarvan de fijne, matte structuur het marmer van beeldhouwwerken nabootst. Omdat er geen glazuur is om onvolkomenheden te verbergen, zijn retouches of herstelwerkzaamheden onmogelijk: elk stuk komt uit de mal, wordt stuk voor stuk met de hand gerepareerd en vervolgens op zeer hoge temperatuur gebakken, met een aanzienlijk verlies aan materiaal. Dit maakt het biscuit tot de meest veeleisende en meest prestigieuze productie van de manufactuur.

Biografie: Denis Diderot (1713-1784), geboren op 5 oktober 1713 in Langres in een familie van meester-messenmakers, genoot zijn opleiding bij de jezuïeten voordat hij naar Parijs vertrok, waar hij de kerkelijke loopbaan die zijn vader voor hem in het vooruitzicht had gesteld, verruilde voor een onzeker leven als schrijver. Zijn eerste jaren bracht hij door als een vertaler en schrijver zonder fortuin, bevriend met Rousseau en Condillac. Zijn leven veranderde ingrijpend in 1747 toen hij, samen met de wiskundige d’Alembert, de leiding op zich nam van de Encyclopédie of Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Wat aanvankelijk slechts de vertaling van een Engels woordenboek was, wordt onder zijn leiding het belangrijkste intellectuele project van de eeuw: zeventien delen tekst en elf delen met illustraties, gepubliceerd tussen 1751 en 1772, waaraan meer dan honderdvijftig medewerkers meewerkten (Voltaire, Montesquieu, Rousseau, Buffon, Quesnay). Diderot schreef er zelf duizenden artikelen en daalde af naar de werkplaatsen om de ambachten te beschrijven, waarmee hij handarbeid tot een kennis verheven die het waard was om doorgegeven te worden. De Verlichting vond er haar monument: kennis onttrokken aan het gezag, onderworpen aan het oordeel van de rede. De prijs is hoog. Vanaf 1749 opgesloten in Vincennes vanwege zijn „Brief over de blinden“, gecensureerd, in 1759 van zijn voorrechten beroofd, in de steek gelaten door d’Alembert, zet Diderot alleen door en werkt hij vijfentwintig jaar lang onder de voortdurende dreiging van een verbod. Achter dit openbare oeuvre gaat een ander, nog gedurfder oeuvre schuil, dat hij bewaart voor zijn schrijftafel en voor de „Correspondance littéraire de Grimm“: „Le Neveu de Rameau“, „Jacques le Fataliste“, „La Religieuse“, „Le Rêve de d’Alembert“, „Le Paradoxe sur le comédien“. Als materialist en virtuoos dialoogschrijver bedenkt hij daarin een vrije vorm waarin fictie ten dienste staat van het filosofisch experiment. Hij is ook de grondlegger van de moderne kunstkritiek met zijn „Salons”, waarin hij commentaar geeft op Chardin, Greuze en Falconet — wiens leerling Marie-Anne Collot zijn portret beeldhouwde, dat de basis vormde voor het beeldje dat Sèvres nog steeds uitgeeft. In 1765 kocht Catharina II van Rusland zijn bibliotheek op om hem van een inkomen te voorzien; hij verbleef in Sint-Petersburg in 1773-1774. Hij stierf in Parijs op 31 juli 1784. Een groot deel van zijn werk zou pas in de 19e eeuw aan het licht komen, waardoor hij achteraf gezien de meest vrije en moderne geest blijkt te zijn geweest.